MENS VS. NATUUR

In mijn promotieonderzoek bestudeer ik onze (literaire) houding tegenover de biosfeer. Maar eigenlijk doe ik dat al jaren. Ik begon, onder invloed van Matthijs Schouten, met die tegenover de natuur. Vervolgens, onder invloed van Latour, tegenover het ‘niet-menselijke’. En vervolgens, onder invloed van Timothy Morton, Levinas en anderen, tegenover de ‘Ander’. Die ‘Ander’ kan alles zijn, van buurman tot buitenlander, van bacterie tot Bach, van dwanggedachte tot dubbelzinnigheid. Zelfs jijzelf kan die ‘Ander’ zijn.

De ‘Ander’ kan voor ons mooi, nuttig of fascinerend zijn, of meer naar het andere uiterste: bedreigend en afstotend. Dat laatste vinden we lastig, maar het is nu eenmaal onderdeel van ons leven op aarde. We kunnen die ander niet van de wereld weg zappen of eindeloos negeren. Dan zouden we in de illusie trappen dat we alles onder controle hebben en alles kunnen krijgen zoals we willen.

De schrijver Richard Powers ziet die illusie ook terug in de literatuur, in het type verhalen die we elkaar en onszelf vertellen. Het drama van ‘de mens tegen de elementen’, zo constateert hij, is vrijwel verdwenen uit onze denkwereld. Romans als De Oude Man en de Zee of Moby Dick zouden nu niet meer geschreven worden. Hij verbindt dat opmerkzaam met de klimaatcrisis:

‘Maar de reden dat we gestopt zijn dat verhaal te vertellen is dat we dachten dat we de oorlog gewonnen hadden tegen al het andere. Dat het geen drama meer was, dat we de leiding gepakt hadden. En nu beseffen we dat we niet alleen de oorlog niet gewonnen hebben, maar dat we het reële gevaar lopen compleet van het slagveld te worden verdreven.’

Powers ziet een mogelijke verklaring in het gebrek aan morele dubbelzinnigheid in dit type verhaal. Hiermee wordt het verhaal wellicht minder geloofwaardig, want eendimensionaal. Maar die verklaring overtuigt Powers niet helemaal:

‘Je zou ook kunnen aandragen dat morele ambiguïteit in beginsel al een knieval is voor een bepaald individualistisch, antropocentrisch en op [handelswaar] gericht wereldbeeld. [In die wereld] is er geen betekenis, behalve de betekenis die elk persoon privé, willekeurig en kunstmatig voor zichzelf creëert. Dat is geen controversiële positie. De meeste mensen in onze cultuur zouden het waarschijnlijk zelfs beamen: ‘ja, dat is waar’. Het verloop van het schrijven van [mijn] boek was het verloop naar een besef dat ik dat standpunt volledig geïnternaliseerd had, en dat het niet waar hoefde te zijn. Het zou zomaar een late culturele uitvinding kunnen zijn dat ons aan het vermoorden is.’

Een prikkelend idee: heeft de natuur ons nodig om betekenis en zin te krijgen? Of doen we gewoon alsof, om te krijgen wat we willen?

© Buitendijks 2023

Bronnen:

  • Podcast ‘A Radical Reimagining of the Novel with Richard Powers and Forrest Gander’, Emergence Magazine Podcast, 25 nov 2019.
  • Beeld: rawpixel.com

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: